Projekt Schron 2009


STOWARZYSZENIE GRUPA REKONSTRUKCJI HISTORYCZNEJ 84 PUŁKU STRZELCÓW POLESKICH

PROJEKT „SCHRON 2009”

KONCEPCJA UTWORZENIA PARKU HISTORYCZNEGO FORTYFIKACJI 30 POLESKIEJ DYWIZJI PIECHOTY

Autor
mgr Łukasz Politański

RYS HISTORYCZNY

W związku z wzrastającym napięciem w stosunkach z Niemcami, na początku 1939 r dowództwo polskie rozpoczęło przygotowania obrony kraju. W drugiej połowie lutego 1939 r. Generalny Inspektor Sił Zbrojnych marszałek Edward Rydz – Śmigły, wydał szefowi Sztabu Głównego generałowi brygady Wacławowi Stachiewiczowi, wytyczne dotyczące ogólnego podziału sił i zadań poszczególnych związków operacyjnych. W dniu 4 marca 1939 r. Sztab Główny przystąpił do prac nad planem wojny „Zachód” (Z).
Opierał się on na przewidywaniu, że armia niemiecka będzie miała, co najmniej dwukrotną przewagę nad armią polską. W związku z tym przyjęto, że bez aktywnej pomocy Francji strona polska nie będzie w stanie prowadzić pomyślnie wojny. Podstawowym założeniem planu była obrona manewrowa. Siły polskie na przedpolu i na głównej pozycji obrony miały bronić obszarów koniecznych do prowadzenia wojny, i nie dać się rozbić do czasu wystąpienia sił francuskich na Zachodzie.
Jednym z etapów przewidywanych działań, była walka na głównej rubieży obrony, prowadzona tak, aby osłonić obszary kraju niezbędne do prowadzenia wojny i umożliwić zakończenie pełnej mobilizacji powszechnej.
Plan „Z” wyznaczał zasadniczą linię oporu, dzieląc jej obronę pomiędzy sześć armii i grupę operacyjną „Narew”. Pas obrony rozciągał się od rejonu Augustowa poprzez Osowiec, Łomżę, Pułtusk, Modlin, Toruń, Bydgoszcz, Żnin, Koło, Sieradz, dalej wzdłuż biegu rzek Warty i Widawki oraz przez Częstochowę, Katowice, Bielsko, Żywiec i na południu Podgórzem Karpackim.
Główny ciężar walki podjąć miały: Armia „Łódź” oraz armia „Kraków” - związki operacyjne ześrodkowane wzdłuż zachodnich i południowo zachodnich granic Polski.
Armia „Łódź” gen. Juliusza Rómmla miała za wszelką cenę bronić Łodzi i Piotrkowa Trybunalskiego, zabezpieczając tym samym kierunek warszawski i koncentrację odwodu Naczelnego Wodza. To właśnie elementy 30 Dywizji Piechoty wchodzące w skład tejże armii rozpoczęły latem 1939 r. rozbudowę fortyfikacyjną terenu położonego w pobliżu Bełchatowa.
W marcu 1939 roku gen. Leopold Cehak wraz z dowódcami poszczególnych pułków, po dokładnym zapoznaniu się z terenem, wyznaczył przyszłą rubież obrony. Liczyła ona 27 km i rozciągała się od miejscowości Faustynów poprzez Lubiec, Magdalenów, Chmielowiec, Żar, wzg. 188, wzg. 176, Smugi, Słupię, Pólko, Wyr, kończąc na szosie Rząsawa - Bełchatów.
W związku z wydanym przez gen. J. Rómmla zakazem prowadzenia robót ziemnych, pierwsze kroki przygotowawcze tj. wykarczowanie lasów znajdujących się przed główną pozycją, podjęto bez zgody dowódcy armii a za wcześniejszym porozumieniem się z władzami lokalnymi.
W dniu 15 czerwca 1939 roku Sztab Główny wydał rozkaz w sprawie wykonania zniszczeń na przedpolu pozycji głównej. Zgodnie z planem zatwierdzonym przez szefa saperów armii pułkownika Stefana Langera, 30 batalion saperów przygotować miał do zniszczenia około 65 obiektów znajdujących się głównie wzdłuż szos i cieków wodnych.
Zgodę na budowę umocnień polowych Sztab Główny wydał dopiero 24 czerwca. W związku z niedostatkiem robotników potrzebnych do wykonania prac, na odcinek Księży Młyn – Rozprza skierowano dopiero, co przybyły II dywizjon 4 pułku artylerii ciężkiej. 25 sierpnia gen. Cehak skierował do Rozprzy w celu przyspieszenia prac Grupę Forteczną nr 93 oraz kompanię rezerwową saperów nr 162.
Za techniczne wykonanie obiektów stałych odpowiedzialni byli komendanci grup fortecznych, a za taktyczne przygotowanie pozycji oficerowie piechoty. Plan ogni artyleryjskich, wybór stanowisk, punktów obserwacyjnych opracowywali oficerowie artylerii, <…> każdy odcinek obronny do drużyny włącznie miał swoje karnety, gdzie na szkicach 1/25 były naniesione miejsca wykonanych okopów, ich obsada, ognie rkm – na wprost i boczne, ckm – flankujące i tak zwana zapora płaska, ognie dalekie, wsparcie artylerii, pozycje artylerii, punkty obserwacyjne z panoramą artyleryjską, ognie dzienne i nocne – zaporowe, miejsca odwodów, kierunki przeciwuderzeń … Na każdym okopie była tabliczka z obsadą ogniową i strzelców, kierunki ognie wytyczone palikami, dojścia wyłożone białą taśmą<…>
Dużo gorzej przedstawiała się sprawa budowy schronów żelbetowych. W pasie armii „Łódź” planowano budowę 226 umocnień fortyfikacyjnych, z czego wykonano 18 % tj. 48 umocnień, a w toku budowy było 59 obiektów.
Na odcinku Księży Młyn – Rozprza, będącym przedłużeniem południowego skrzydła armii „Łódź” planowano budowę 48 umocnień, z czego ukończono 3 schrony i rozpoczęto budowę czwartego. Wynikało to z braku zarówno materiałów jak i wyspecjalizowanych pracowników. Ostatecznie pracę rozpoczęto na przełomie czerwca i lipca, jednocześnie w kilku najbardziej newralgicznych punktach. W okolicach Rozprzy ukończono jeden schron mający za zadanie osłonę tamtejszej stacji kolejowej.
W celu osłony przeprawy przez rzekę Rakówkę, wzdłuż szosy Bełchatów – Rząsawa, w miejscu rozgraniczającym 2 pułk piechoty Legionów z 84 pułkiem piechoty z 30 Dywizji Piechoty ukończono dwa schrony i rozpoczęto budowę trzeciego.
Tuż przed wybuchem wojny pokaźną ilość materiałów budowlanych głównie żwiru i cementu przywieziono do Jeżowa, jednak na rozpoczęcie prac było już za późno.


KILKA UWAG NA TEMAT BUDOWY SCHRONU ZNAJDUJĄCEGO SIĘ NA POŁUDNIOWY ZACHÓD OD MIEJSCOWOŚCI KSIĘŻY MŁYN

Obiekt jest lekkim schronem bojowym o wytrzymałości typu „A” wykonanym w całości z żelbetu. Posiada on jedną kondygnację, co według projektu miało zarówno skrócić czas pracy jak i uchronić schron od podchodzenia wód podskórnych.
Zgodnie z planami przedstawionymi przez Inspektora Saperów w Instrukcji Saperskiej z 1939 roku – Umocnienia polowe, schrony tego typu po uzyskaniu odpowiedniej twardości betonu ( Instrukcja Saperska zakładała, że czas potrzebny na stwardnienie betonu wynosi - 4 tygodnie dla betonu wykonanego z cementu portlandzkiego normalnego i 2 tygodnie dla cementu portlandzkiego przedniego) powinny wytrzymać wielokrotnie trafienie pociskiem kalibru 75 mm oraz pojedyncze trafienie pociskiem 105 mm.
Grubości poszczególnych elementów schronu były następujące:
Strop
m Ściany zewnętrzne narażone Nienarażone Ściany wewnętrzne nośne Działowe Płyta fundamentowa
0,80 1,00 0,40 0,40 0,30 0,40

Instrukcja saperska określała, w sposób bardzo dokładny normy, jakich należy przestrzegać podczas budowy schronów tego typu. Znajdziemy w niej informacje dotyczące zarówno sposobu szalowania czy zbrojenia jak i materiałów wykorzystywanych podczas budowy.
Wytyczne dotyczące rodzaju wykorzystywanych materiałów wyglądają następująco:
• cement - w zależności od potrzebnego do stwardnienia betonu czasu, używano cementu portlandzkiego normalnego bądź przedniego;
• kruszywo grube – przy budowie schronu zastosowano tłuczeń o grubości od około 20 do 60 mm;
• kruszywo drobne – piasek lub pospółka;
• woda,
• pręty ze stali grzebieniowej o średnicy Ø10 oraz Ø20.
Szalowanie wykonane było z desek sosnowych lub jodłowych o grubości 25–50 mm, natomiast wszystkie słupki, podpórki i zastrzały z kantówki o szerokości 10 x 10 cm bądź okrąglaków o średnicy Ø 10 – Ø 15.
Sposób zbrojenia zależny był od rodzajów ścian, zawsze jednak zbrojenie wykonane było z kilku rzędów prętów ułożonych mijankowo.


PRACE RENOWACYJNE NA ZEWNĄTRZ SCHRONU


1. Ogrodzenie obiektu
Z chwilą rozwiązania sprawy własności gruntu, na którym znajduje się obiekt powstaje problem jego zabezpieczenia przed niepożądanymi „zwiedzającymi”. Oczywiście całkowite ogrodzenie schronu jest niemożliwe i niekompatybilne z ideą powstania „Parku Historycznego Fortyfikacji 30 Poleskiej Dywizji Piechoty”, a więc miejsca wiernie oddającego charakter terenu przygotowanego pod względem fortyfikacyjnym do działań wojennych. Wystarczy, zatem zabezpieczyć dzierżawiony teren ogrodzeniem wykonanym wzdłuż ścieżki rowerowej, pozwalającym „kanalizować”, w z góry określony sposób, ruch zwiedzających (Zob. pkt. 1. Planu zagospodarowania terenu schronu bojowego znajdującego się na południe od miejscowości Księży Młyn w sąsiedztwie szosy Bełchatów - Rogowiec).

2. Osypanie schronu warstwą kamieni i ziemi.

W związku z tym, iż budowa obiektu rozpoczęta została tuż przed wybuchem wojny, schron nie został w pełni zabezpieczony (brak warstwy kamieni i ziemi)
Instrukcja Saperska zakłada, że: „… Wszystkie ściany narażone na ostrzał a nie mające strzelnic, włazów, itp., należy okładać narzutem kamiennym i obsypywać ziemią dla zmniejszenia minowego działania pocisków. Narzut Kamienny ma w przekroju kształt trójkąta prostokątnego, zwróconego wierzchołkiem na dół. Grubość narzutu u góry 1.00 m przeciwko pojedynczym 105 mm i 1.50 m przeciwko pojedynczym 155 mm.
Nasyp na stropie powinien mieć około 0.20 m. (łącznie z darnią)…”
Prace wykonane zostały zgodnie z zamieszczoną powyżej instrukcją.

3. Zamontowanie prętów („świńskich ogonków”) umożliwiających przymocowanie siatki maskującej.

W celu dodatkowego zabezpieczenia przed obserwacją strzelnicy oraz wejścia, na schronie mocowano siatkę maskującą. W tym celu na krawędzi stropu zamontować należy odpowiednio zagięte pręty, przez wmurowanie ich około 30 cm w głąb stropu. Jeden tego typu pręt zachował się w schronie położonym o kilkaset metrów na południowy zachód od obiektu rozpatrywanego w projekcie.


4. Zamontowanie drutu kolczastego pod strzelnicą schronu.

Aby zabezpieczyć strzelnice przed podejściem, w podłożu, tuż przed nią mocowano specjalnie zakrzywione pręty, pomiędzy którymi rozciągano drut kolczasty. Tego rodzaju rozwiązania widoczne są m.in. na Helu czy w polskich schronach znajdujących się na terenach dawnych kresów wschodnich.

5. Oczyszczenie elewacji schronu oraz naniesienie barw maskujących.

W związku w tym, iż schron pokryty jest w znacznej części różnego rodzaju obraźliwymi malunkami zaleca się ich mechaniczne usunięcie. Kolejnym krokiem będzie pomalowanie (widocznych) ścian zewnętrznych stropu według stosowanych przed wybuchem wojny wzorów. Jako wzór posłużyć może, m.in. utworzony 30.08. 2003 roku obiekt muzealny, stanowiący fragment fortyfikacji punktu oporu Wesoła w Dobieszowicach.

6. Doprowadzenie systemu transzei

Aby wzbogacić walory obiektu zaleca się doprowadzić do niego rów dobiegowy oraz wykonać na przedpolu schronu rów strzelecki z trzema stanowiskami (Zob. pkt. 2 i 6. Planu zagospodarowania terenu schronu bojowego znajdującego się na południe od miejscowości Księży Młyn w sąsiedztwie szosy Bełchatów - Rogowiec).

7. Wykonanie zasieków.

Przed stanowiskami strzeleckimi, w kierunku południowym planuje się wykonanie płotu kolczastego oraz sieci kolczastej niskiej (Zob. pkt. 3 i 4. Planu zagospodarowania terenu schronu bojowego znajdującego się na południe od miejscowości Księży Młyn w sąsiedztwie szosy Bełchatów - Rogowiec). Obecnie rozwiązania takie zastosowane zostały m.in. w Skansenie Fortyfikacji Ośrodka Oporu „Jastarnia”.

8. Drewniane przeszkody przeciwpancerne.

W celu wzbogacenia oferty przyszłego Parku Historycznego zaleca się wykonanie na południowym krańcu dzierżawionego terenu drewnianych przeszkód przeciwpancernych, zamykających jednocześnie teren na tym kierunku. Będą to przeszkody wykonane w całości z drewna według stosowanych przed wojną wzorów. (Zob. pkt. 5. Planu zagospodarowania terenu schronu bojowego znajdującego się na południe od miejscowości Księży Młyn w sąsiedztwie szosy Bełchatów - Rogowiec).

PRACE RENOWACYJNE WEWNĄTRZ SCHRONU

1. Zabezpieczenie wejścia do schronu

Wejście do schronu stanowi otwór o szerokości 0,65 m i wysokości 1,20 m. Próg znajduje się 0,5 m nad podłogą. Choć Instrukcja Saperska nie zakłada montowania w tego typu schronach drzwi pancernych, w celu zachowania daleko idącego bezpieczeństwa obiektu zaleca się wmontowanie drzwi wejściowych stalowo-drewnianych, wykonanych według instrukcji saperskiej z 1939 roku.
W jednym ze schronów wybudowanych w okolicach Bielska zachowały się zawiasy, które można wykorzystać jako wzór.

2. Naprawa strzelnicy

Strzelnica schronu została zaślepiona przy użyciu cegieł, tracąc całkowicie posiadane wcześniej walory. Zaleca się, więc usunięcie naniesionych w okresie powojennym „poprawek” i przywrócenie jej dawnego wyglądu.

3. Oczyszczenie wnętrza schronu

W związku z tym, iż przez lata obiekt ten służył społeczeństwu raczej jako przydrożny kosz na śmieci i wychodek, należy usunąć znajdujące się w nim wszelkie nieczystości i fekalia oraz w razie zaistniałej potrzeby pomalować ściany wewnętrzne.

4. Zakup wyposażenia schronu

Chcąc nadać obiektowi wygląd, jaki posiadał on w okresie „używalności” należy zrekonstruować, bądź zakupić przedmioty będące niegdyś na jego wyposażeniu.
Były to:
• stół drewniany stanowiący oparcie pod podstawę do ckm – u;
• skrzynie amunicyjne;
• skrzynie drewniane na elementy wyposażenia załogi;
• piec;
• ciężki karabin maszynowy (ckm Maxim wzór 08 bądź ckm wzór 30) – broń ciężka będąca na wyposażeniu schronu (W celu zachowania jak najdalej idącego bezpieczeństwa zaleca się zakup kopii tejże broni. Obecnie na rynku krajowym dostępne są już repliki ckm wzór 30 wraz z podstawą);

5. Oświetlenie

W celu wiernego odtworzenia wyglądu obiektu zaleca się zainstalowanie 2 – 3 lamp naftowych.

OPIEKA NAD OBIEKTEM

Za wszystkie prace związane z rekonstrukcją obiektu odpowiedzialne jest Stowarzyszenie Grupa Rekonstrukcji Historycznej 84 Pułku Strzelców Poleskich.
Członkowie Stowarzyszenia Grupy Rekonstrukcji Historycznej 84 Pułku Strzelców Poleskich zobowiązują się:
• opiekować odnowionym obiektem;
• udostępniać go zwiedzającym;
• prowadzić w oparciu o niego zajęcia z dziedziny historii wojskowości;
• współorganizować obchody w rocznicę walk wrześniowych;
• prowadzić inne czynności związane z działalnością „Parku Historycznego Fortyfikacji 30 Poleskiej Dywizji Piechoty”.

SPRAWOZDANIE MERYTORYCZNE Z PRAC RENOWACYJNYCH POLSKIEGO SCHRONU Z 1939 ROKU POŁOŻONEGO W POBLIŻU MIEJSCOWOŚCI OLEŚNIK.

Prace renowacyjne prowadzone były przez członków Grupy Rekonstrukcji Historycznej 84 Pułku Strzelców Poleskich działającej do 2009 roku przy Regionalnym Stowarzyszeniu Społeczno Kulturalnym w Bełchatowie. We wrześniu 2009 roku Grupa przekształciła się w Stowarzyszenie.
W takcie prac renowacyjno-rekonstrukcyjnych, wykonano następujące czynności :
- grunt na którym znajduje się obiekt wydzierżawiono, a następnie uzyskano zgodę na prowadzenie prac terenowych.
- oczyszczono wnętrze schronu, a wyjętą zawartość przesiano przez sito, w celu ewentualnego odsiania rzeczy istotnych dla historii i dziejów obiektu;
- odkuto zamurowaną przed laty strzelnicę;
- przeprowadzono badania, w celu określenia stanu zachowania silnie porośniętej elewacji i jej zabezpieczenie;
- dokonano pomiaru drzwi wejściowych;
- przeprowadzono prace mające na celu odkopanie obiektu;
- wnętrze schronu pomalowane zostało wapnem;
- przy użyciu szczotek drucianych oczyszczono fragmenty ścian, które znajdowały się pod ziemią;
- trzykrotnie zaizolowano ściany przy użyciu lepiku rozcieńczanego benzyną, w celu zabezpieczenia obiektu przed niszczącym działaniem wody;
- zarejestrowano stopień zabezpieczenia ścian przed działaniem wody (zachowana została oryginalna izolacja pod postacią dwóch warstw papy);
- dokonano dokładniejszych pomiarów schronu przed jego obsypaniem;
- nadlano luk kominowy, w celu zabezpieczenia schronu przed ewentualnym wlewaniem się wody do środka;
- schron obsypano do wysokości sześćdziesięciu centymetrów pod strzelnicą;
- wykonano wejście do schronu w postaci fragmentu rowu łącznikowego. Od strony przelotni (betonowej osłony wejścia) wykonana została palisada ze stempli drewnianych (łącznie wykorzystanych zostało około dwudziestu sztuk). Od strony palisady, wzdłuż ścieżki do naroża schronu, wykonano klasyczną ścianę faszynową (co około pół metra wbite zostały w ziemię stemple sosnowe, które zostały odpowiednio zasmołowane jeszcze przed rozpoczęciem prac). Za stemplami ułożone zostały wałki faszynowe, o długości około dwóch metrów i średnicy około piętnastu centymetrów, które wykonane zostały z gałęzi brzozowych połączonych drutem. W ten sposób wykonane wałki faszynowe przytwierdzone zostały do wbitych wcześniej stempli systemem splotów z drutu stalowego;
- wytyczona została działka przez firmę geodezyjną „Azymut”;
- na ścianie południowej wykonano narzut kamienny z kruszywa wapiennego (21 ton);
- narzut kamienny i strop schronu obsypano ziemią gliniasto-piaszczystą z frakcją humusową (50 ton);
- schron obłożony został kostkami darni o wymiarach około trzydzieści na trzydzieści centymetrów każda;
- warstwa darni przez dwa tygodnie podlewana była, co dwa dni dwoma sześćdziesięciolitrowymi beczkami wody;
- trzykrotnie pomalowano widoczne ściany schronu farbą podkładową koloru khaki, następnie naniesiono ręcznie plamy tzw. camouflage;
- czasowo zamontowano drzwi stalowe, w celu zabezpieczenia wnętrza obiektu przed wandalami;
- przygotowano otwory do osadzenia prętów stalowych, które pełnić będą rolę „świńskich ogonków”.
- wzdłuż ścieżki rowerowej osadzone zostały dwadzieścia cztery słupki stalowe, które będą wykorzystane w późniejszym terminie do budowy ogrodzenia oddzielającego obiekt od rzeczonego traktu rowerowego.